Gramatyka
Partykuła
Co to jest przyimek?
Partykuła to niesamodzielna część mowy, która ma za zadanie wzmacnianie bądź zmienianie znaczenia wypowiedzi. Partykułą może być osobny wyraz (jak: tak, nie, czy) albo cząstka, którą dodaje się do innego słowa (np. by – dałby, chciałaby, li – znaszli, nie – nieładny, nieznany). Łatwo zapamiętać zdanie zawierające najczęściej używane partykuły – „Liczy noże, niechby nie tak”) – li, czy, no, że, niech, by, nie, tak.
Podział partykuł
Partykuły dzielimy ze względu na to, jaką rolę pełnią. Możemy wśród nich wyróżnić:
- pytające: czy, li (Czy są bułki? Znaszli ten kraj),
- mnożną: razy (Dwa razy),
- ograniczającą: tylko (Tylko ty masz to coś),
- przeczące: nie, ani (Ani mi się waż! Nie rób tego),
- przypuszczające: by, chyba (Chciałby. Chyba chce),
- rozkazujące: niech, niechaj (Niech odejdzie. Niechaj stanie się cud),
- twierdzącą: tak (Tak, kupię bułki),
- wątpiącą: bodajże (Nie pamiętam, bodajże we wtorek),
- akcentującą: się (Pisze się i mówi się)
- wzmacniającą: -że, -żeż, no, -ż (Chodź no! Jedzże!)
- życzącą: oby (Oby tak było!).
Pisownia partykuły nie
Pisownia łączna i rozdzielna partykuły nie z różnymi częściami mowy sprawia wiele problemów użytkownikom języka polskiego. Oto najprostsze do zapamiętania zasady:
- Partykułę nie łącznie piszemy z:
- rzeczownikami, gdy całe słowo ma sens: nieprzyjaciel, niemoc, niepokój, niewola,
- przymiotnikami i przysłówkami pochodzącymi od przymiotnika w stopniu równym: niemały, niewielkie, nieładna, niezwykle, niemiło, niedrogo.
- imiesłowami przymiotnikowymi: niezrobiony, nieokryte, nietańcząca.
- Partykułę nie rozdzielnie piszemy z:
- rzeczownikami, gdy jest to przeczenie: Nie sól, a cukier miałaś kupić,
- przymiotnikami w stopniu wyższym i najwyższym: nie lepsza, nie mocniejszy, nie najwyższe,
- przysłówkami w stopniu wyższym i najwyższym: nie zwyczajniej, nie najszybciej,
- przysłówkami odpowiadającymi na pytania gdzie? kiedy?: nie tu, nie dziś, nie jutro,
- czasownikami i imiesłowami – nie robię, nie kupuj, nie chcecie, nie mogąc, nie zbadawszy,
- przyimkami, np. nie nad, nie w,
- zaimkami, np. nie taka, nie on,
- liczebnikami, np. nie pierwszy, nie ostatni, nie sto.
Pisownia partykuły by z czasownikami
Partykuły bym, byś, by łączą się z czasownikiem i piszemy je:
- łącznie z osobowymi formami czasownika, np. zabrałaby, wywołałbyś,
- rozdzielnie z nieosobowymi formami czasowników, np. można by, trzeba by, warto by,
- w trybie przypuszczającym osobno, gdy cząstka znajduje się przed czasownikiem: byś kochał, byś wiedział, byście kupili.