Przyroda
DZIAL 6. POZNAJEMY KRAJOBRAZ NAJBLIŻSZEJ OKOLICY
🟢 Lekcja 5. Krajobraz wczoraj i dziś
(Пейзаж вчера и сегодня)
Otaczające nas krajobrazy nieustannie się zmieniają. Krajobrazy naturalne stopniowo są przekształcane w krajobrazy kulturowe, które ulegają dalszym przeobrażeniom.
❇️ Człowiek od wieków przekształca krajobraz
Kilkanaście tysięcy lat temu ludzie utrzymywali się z polowań na dzikie zwierzęta oraz ze zbierania roślin. W tym okresie dziejów wpływ człowieka na krajobraz był niewielki.
Sytuacja zmieniła się kilka tysięcy lat temu, kiedy ludzie zaczęli uprawiać ziemię i budować osady. Musieli wtedy wycinać lub wypalać lasy, by uzyskać miejsca pod pola uprawne, nowe osiedla oraz łączące je drogi. W ten sposób do krajobrazu naturalnego zaczął stopniowo przenikać krajobraz kulturowy.
Ogromne zmiany w krajobrazie zaczęły zachodzić od końca XVIII wieku, gdy nastąpił gwałtowny rozwój przemysłu. Szczególnie widoczne było to tam, gdzie wydobywano węgiel. Na obszarach tych wycinano lasy i budowano kopalnie, fabryki oraz coraz większe miasta. Ludzie zaczęli przewozić coraz więcej towarów na coraz większe odległości, dlatego rozrosły się miasta portowe oraz rozwinęła się gęsta sieć dróg i kolei.
🦉 Warto wiedzieć!
Około 1000 lat temu lasy porastały przeważającą część obszaru Polski. Przez wiele stuleci systematycznie je wycinano. Obecnie lasy porastają jedną trzecią powierzchni naszego kraju.
Odkrywkowa kopalnia węgla brunatnego w Bełchatowie jest nazywana „największą w Europie, stworzoną przez człowieka, dziurą w ziemi”.
Na Służewcu Przemysłowym w Warszawie przez lata przeważały fabryki.
Obecnie Służewiec Przemysłowy jest dzielnicą biurową.
❇️ Zmiany w krajobrazie kulturowymz
Krajobraz kulturowy ulega ciągłym zmianom. Szczególnie jest to widoczne w dużych miastach, gdzie często stare budynki są wyburzane, a w ich miejsce powstają nowe. Dotyczy to nie tylko pojedynczych budynków, lecz także całych dzielnic. Przykładem jest warszawski Służewiec Przemysłowy, gdzie istniejące jeszcze 20 lat temu zakłady przemysłowe wyburzono, a na ich miejscu wybudowano budynki biurowe.
Ogromnej przemianie uległ także krajobraz obrzeży Warszawy, gdzie przeważały niewielkie osady i pola uprawne. Od kilkunastu lat są one wypierane przez kilkupiętrowe budynki mieszkalne, nowe ulice i zakłady usługowe.
Zmiany zachodzą również w krajobrazie rolniczym. We wsiach buduje się nowe drogi i budynki, układa się chodniki, a wzdłuż dróg instaluje się latarnie.
🦉 Warto wiedzieć!
Aby zachować pamięć o dawnych wsiach, tworzy się skanseny lub parki etnograficzne. W Polsce najstarszym takim obiektem jest Kaszubski Park Etnograficzny we Wdzydzach Kiszewskich.
Na obrzeżach Warszawy, na przykład w Wilanowie, do niedawna przeważały pola uprawne.
Dziś w Wilanowie widać przede wszystkim nowe osiedla mieszkaniowe o gęstej zabudowie.
❇️ Skąd się wzięły nazwy miejscowości?
Pochodzenie nazw miejscowości jest bardzo zróżnicowane i często zaskakujące. Nazwy często wiążą się z otaczającym krajobrazem lub historią miejscowości. Oto kilka przykładów:
- Nazwy nawiązujące do charakteru i położenia miejscowości. Na przykład nazwy Międzyrzecze i Wiślica odzwierciedlają położenie miejscowości względem rzek. Inne nawiązują do roślinności, wśród której miejscowość powstała, na przykład Brzezina – do lasu brzozowego, Borowiany – do borów otaczających niegdyś tę miejscowość. W Polsce istnieje też kilkadziesiąt miast, w których nazwach występuje słowo ostrów, czyli wyspa na rzece. Oznacza to, że te miejscowości powstały na wyspach.
- Nazwy pochodzące od nazwiska założyciela lub właściciela miejscowości. Najbardziej znanym przykładem jest miasto Zamość założone przez hetmana wielkiego koronnego Jana Zamojskiego.
- Nazwy pochodzące od zawodu uprawianego przez wielu mieszkańców, na przykład Piekary – od piekarza, Winiary – od osób uprawiających niegdyś winorośl i produkujących wino, Złotniki – od osób wytwarzających wyroby ze złota.
- Nazwy pochodzące od nazw dni targowych, na przykład Środa czy Piątek.
🦉 Warto wiedzieć!
Informacje o tym, skąd wywodzi się nazwa miejscowości, można znaleźć w książkach i artykułach prasowych poświęconych jej historii, a także w słownikach. Szczególnie przydatny jest „Słowniketymologiczny nazw geograficznych Polski”.
Nazwa Chełmno pochodzi od położenia miasta na wzgórzu, które niegdyś nazywano chełmem.
Dzięki starym pocztówkom możemy zobaczyć, jak wyglądały niektóre miejsca przed laty. Na zdjęciach przedstawiono pocztówki z Poznania i Gdańska pochodzące z początku XX wieku.
❇️ Jak wyglądała twoja okolica 100 lat temu?
Informacje o tym, jak zmieniał się otaczający nas krajobraz, możemy uzyskać z wielu źródeł. Jednym z nich są opowieści dziadków i rodziców oraz zgromadzone przez nich fotografie czy pocztówki. Bogatym źródłem starych zdjęć z niemal każdego zakątka Polski jest Narodowe Archiwum Cyfrowe.
Ważnym źródłem informacji są stare plany i mapy. Jeśli porównamy je z aktualnymi, możemy określić, jakie zmiany zaszły w krajobrazie. Starych planów i map najlepiej szukać w regionalnych bibliotekach cyfrowych albo w miejskich lub gminnych archiwach.
🟡 To najważniejsze!
- Największe zmiany w krajobrazie zaszły od czasu, gdy nastąpił gwałtowny rozwój przemysłu.
- W krajobrazie kulturowym największe zmiany widać na obrzeżach miast, gdzie krajobraz wiejski jest zastępowany krajobrazem miejskim.
- Nazwy miejscowości pochodzą między innymi od: położenia, nazwiska założyciela, zawodu uprawianego niegdyś przez mieszkańców lub dni targowych w tygodniu.
- Źródła informacji o tym, jak wyglądała okolica w przeszłości, to między innymi opowieści dziadków i rodziców oraz stare fotografie, pocztówki, plany i mapy.
🟢 Czy wiesz, czy umiesz?
- Opowiedz, w jaki sposób na przestrzeni dziejów człowiek zmieniał krajobraz.
- Na podstawie dostępnych źródeł:
a) opisz zmiany, które zaszły w krajobrazie twojej okolicy w ciągu minionych 50 lat,
b) dowiedz się, skąd pochodzi nazwa twojej miejscowości lub osiedla. - Podaj dwa przykłady zmian w krajobrazie najbliższej okolicy. Oceń, jak wpłynęły one na wygląd tego terenu.