Przyroda

DZIAL 6. POZNAJEMY KRAJOBRAZ NAJBLIŻSZEJ OKOLICY

🟢 Lekcja 3. Czy wszystkie skały są twarde?

(Все ли камни твердые?)

Porównania „twardy jak skała” używamy wtedy, kiedy chcemy powiedzieć, że coś jest naprawdę bardzo twarde. Ale w rzeczywistości nie wszystkie skały są twarde. Niektóre są miękkie jak plastelina, inne sypkie jak cukier.

144

Składnikami skał są minerały

Zewnętrzna warstwa Ziemi jest zbudowana ze skał. Najczęściej ich nie widzimy, ponieważ pokrywają je gleba i rosnące na niej rośliny. Wszystkie skały są zbudowane z minerałów, czyli cząstek, które w naturalny sposób powstały w przyrodzie. Minerały tworzące skałę mogą do siebie przylegać mniej lub bardziej ściśle. Na podstawie tej cechy skały podzielono na lite, zwięzłe i luźne.

Skały lite

Skał litych nie da się rozkruszyć w dłoni. Możemy je rozdrobnić tylko przy użyciu jakiegoś narzędzia, na przykład młotka. Twardość skał litych wynika z tego, że budujące je minerały bardzo mocno do siebie przylegają.

granit

W granicie wyraźnie widać duże, wielobarwne kawałki różnych minerałów.

piaskowiec

Piaskowiec jest zbudowany z mocno ze sobą zespolonych ziaren piasku.

wapień

Wapień powstał ze szkieletów organizmów morskich żyjących przed milionami lat.

145
Skały zwięzłe

Skały zwięzłe powstają z okruchów skalnych i minerałów o średnicy mniejszej niż jedna dziesiąta milimetra. Są słabo ze sobą zespolone. Dzięki temu można je kruszyć w dłoni albo – jeśli są wilgotne – ugniatać jak plastelinę.

glina

Glina jest zbudowana ze zlepionego drobnego pyłu, piasku i żwiru. Pod wpływem wilgoci staje się plastyczna.

less

Less jest zbudowany z drobniutkiego pyłu. Często wypłukują go wody deszczowe, dlatego tworzą się w nim bruzdy i wąwozy.

Skały luźne

Skały luźne tworzą się w wyniku rozpadu skały litej na okruchy, a następnie rozpadu okruchów na minerały. Tak powstałe minerały i okruchy w ogóle nie są ze sobą zespolone.

pisek

Piasek składa się głównie z ziaren kwarcu, których średnica nie przekracza 2 mm. Z piasku powstają między innymi nadmorskie wzniesienia, czyli wydmy.

zwir

Żwir składa się z okruchów o średnicy do kilku centymetrów. Wiele z nich to otoczaki – małe kamienie wygładzone przez opływającą je wodę.

146

❇️ Na skałach tworzy się gleba

Nawet najtwardsza skała z czasem rozpada się na coraz drobniejsze okruchy. Na takim podłożu powoli powstaje warstwa próchnicy. Tworzy się ona z rozłożonych przez destruentów szczątków organizmów. Okruchy skalne, próchnica oraz znajdujące się między nimi powietrze i woda tworzą glebę.

Próchnica jest wierzchnią i jednocześnie najważniejszą warstwą gleby, ponieważ zawiera składniki niezbędne do życia roślin. Mówimy, że im grubsza warstwa próchnicy, tym żyźniejsza gleba i lepiej nadająca się do prowadzenia upraw.

Gleba jest niezbędna nie tylko roślinom, lecz także wielu organizmom glebowym, takim jak bakterie i grzyby. Gleba jest też miejscem, gdzie żyją zwierzęta, na przykład dżdżownice, krety i nornice.

146_1
To najważniejsze!
  • Skały dzielimy na lite, zwięzłe i luźne.
  • Skały lite, na przykład granit, piaskowiec i wapień, są zbudowane z mocno do siebie przylegających minerałów.
  • Skały zwięzłe, na przykład glina i less, są zbudowane z okruchów skalnych i minerałów słabo ze sobą zespolonych. Można je rozkruszyć w dłoni.
  • Do skał luźnych zaliczamy między innymi piasek i żwir. Tworzące je okruchy nie są ze sobą zespolone.
  • Skały są podłożem, na którym powstaje gleba. Najważniejszą częścią gleby jest próchnica składająca się ze szczątków organizmów.
Czy wiesz, czy umiesz?
  1. Wyjaśnij, czym różnią się skały lite, zwięzłe i luźne.
  2. Podaj po dwa przykłady skał litych, zwięzłych i luźnych.
  3. Na podstawie ilustracji zamieszczonych na stronach 144–145 rozpoznaj co najmniej jedną skałę występującą w okolicy twojego domu lub szkoły.
  4. Wymień najważniejsze składniki gleby. Który z nich decyduje o dobrej jakości gleby?
  5. Opisz znaczenie gleby w przyrodzie.