Przyroda
DZIAL 6. POZNAJEMY KRAJOBRAZ NAJBLIŻSZEJ OKOLICY
🟢 Lekcja 2. Ukształtowanie terenu
(Рельеф)
Powierzchnia Ziemi rzadko bywa płaska i monotonna. Najczęściej występują na niej różne wzniesienia lub zagłębienia. Jeśli jest ich dużo i są wyraźnie widoczne, ukształtowanie terenu określamy jako urozmaicone.
Formy terenu są elementem krajobrazu
Ukształtowanie terenu jest jednym z elementów, które
decydują o rodzaju krajobrazu. Składają się na nie formy terenu: wypukłe, nazywane
wzniesieniami, wklęsłe, nazywane zagłębieniami, a także równiny.
Wzniesienia, czyli formy wypukłe
Nie trzeba mieszkać w górach, żeby dostrzec w okolicy jakieś wzniesienie. Czasami jest ono niewielkie, a czasami – naprawdę duże. Boki wzniesienia to stoki. Każde wzniesienie ma określoną wysokość, którą mierzymy od jego podnóża do szczytu. Zależnie od tej wysokości wśród wzniesień wyróżniamy:
- pagórki – wzniesienia, które mają do 50 m wysokości,
- wzgórza – wzniesienia o wysokości nieprzekraczającej 300 m,
- góry – wzniesienia o wysokości powyżej 300 m.
Każde wzniesienie ma szczyt, stoki oraz podnóże. Podnóże jest często słabo widoczne, ponieważ zasłaniają je inne formy terenu.
Dolina oglądana z góry ma podłużny kształt. Po jej dnie, w korycie, często płynie rzeka.
❇️ Zagłębienia terenu, czyli formy wklęsłe
Wśród wklęsłych form terenu wyróżniamy:
- doliny – podłużne zagłębienia terenu, w których często płyną rzeki,
- kotliny – zagłębienia terenu otoczone niemal ze wszystkich stron wzniesieniami. Oglądane z góry mają najczęściej kształt zbliżony do okrągłego. W krajobrazie najłatwiej zauważymy kotliny, które są otoczone wysokimi górami.
❇️ Czym są równiny?
Na Ziemi istnieją obszary, na których trudno znaleźć wyraźne wzniesienia czy zagłębienia. Takie rozległe tereny nazywamy równinami. Są one niemal zupełnie płaskie lub lekko pofalowane.
🦉 Warto wiedzieć!
Szczególnym rodzajem doliny rzecznej jest przełom. To odcinek doliny o wąskim dnie i stromych zboczach, który przecina pasmo górskie lub wzniesienie. W Polsce najbardziej znany jest przełom Dunajca w Pieninach.
Krajobraz równinny środkowej części Polski jest mało urozmaicony.
Jak wykonać modele wzniesienia i doliny?
Model wzniesienia
- Potrzebne ci będą: trzy kawałki plasteliny i tekturowa podkładka.
- Wymieszaj kawałki plasteliny.
- Z przygotowanej masy ulep górkę dowolnej wysokości i umieść ją na tekturowej podkładce. W ten sposób uzyskasz model wzniesienia.
- Wskaż na modelu: podnóże, stoki oraz szczyt.
Model doliny
- Potrzebne ci będą: łyżka stołowa, płaskie tekturowe pudełko, wilgotny piasek do wypełnienia całego pudełka.
- Rozprowadź piasek równomiernie w pudełku.
- Rozgarnij piasek łyżką wzdłuż dowolnej linii od brzegu do brzegu pudełka. W ten sposób uzyszkasz model doliny.
- Wskaż na modelu dno i zbocza doliny.
To najważniejsze!
- Do wypukłych form terenu należą pagórki, wzgórza i góry.
- Każde wzniesienie ma szczyt, stoki oraz podnóże.
- Wklęsłe formy terenu to doliny i kotliny.
- Elementami doliny rzecznej są zbocza, dno oraz koryto rzeczne.
- Kotlina niemal ze wszystkich stron jest otoczona wzniesieniami.
- Równiną nazywamy rozległy, płaski lub lekko pofalowany teren.
Czy wiesz, czy umiesz?
- Odszukaj ilustrację dowolnego wzniesienia i wskaż na niej elementy tej formy terenu.
- JWymień nazwy wypukłych form terenu, a następnie scharakteryzuj wybraną formę.
- Na podstawie wykonanego przez siebie uproszczonego rysunku doliny rzecznej opisz elementy tej formy terenu.
- Podaj nazwy wklęsłych form terenu i wyjaśnij, czym się od siebie różnią.
- Na podstawie ilustracji ze strony 142 wyjaśnij, czym się charakteryzuje krajobraz równinny.
- Opisz ukształtowanie terenu w twojej okolicy. Jakie formy terenu w niej występują?